Конститутсия Қутбнамои Миллат
Ҳар як миллат дар таърихи худ лаҳзаҳое дорад, ки на танҳо ояндаи наздик, балки сарнавишти асрҳои баъдии онро муайян мекунанд. Барои мо, тоҷикону тоҷикистониён, чунин лаҳзаи тақдирсоз 6 ноябри соли 1994 буд, ки бо иродаи мустақими халқ Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон қабул гардид. Вақте ки мо ба ин сана ва ин ҳуҷҷат назар мекунем, пеш аз ҳама эҳсоси субот, ваҳдат ва соҳибихтиёрии миллӣ дар қалбҳоямон падидор мешавад. Он барои ҳар як оила, шаҳрванд ва фарзанди ин диёр ҳамчун сипари боэътимоди озодӣ ва кафили тинҷиву осоиштагӣ хизмат мекунад.
Конститутсия, дар воқеъ, қутбнамо ва харитаи роҳи миллати мост, ки кишварро аз тӯфонҳои даҳшатбори солҳои навадум ба соҳили амну субот ва соҳибихтиёрӣ овард.
Аз дидгоҳи таърихи давлатдории замони соҳибистиқлолии мо, қабули Конститутсияи соли 1994 дар шароити ниҳоят мураккаби сиёсӣ сурат гирифт. Кишвар нав истиқлолият ба даст оварда, дучори бӯҳрони амиқи институтсионалӣ шуда буд. Давлатдорӣ бо хатари нестшавӣ ва миллат бо хатари парокандагӣ рӯбарӯ қарор дошт ва дар чунин вазъияти ҳассос, омодасозии матни Қонуни Асосӣ ва ба референдуми умумихалқӣ гузоштани он ҷасорати бузурги сиёсиро талаб мекард.
Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон, ки худашон дар сарчашмаи таҳия ва қабули ин ҳуҷҷат қарор доштанд, аҳамияти таърихии онро чунин арзёбӣ кардаанд:
«Конститутсияи Тоҷикистони соҳибистиқлол заминаи ҳуқуқии давлатдории миллии моро гузошта, ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрвандро устувор намуд ва роҳи рушди ҷомеаи моро ба сӯи бунёди давлати демократӣ, ҳуқуқбунёд ва дунявӣ муайян кард».
Раъйпурсии умумихалқии соли 1994 аввалин қадами ҷиддии мардуми Тоҷикистон ба сӯи сулҳи устувор ва ҳамдигарфаҳмӣ буд. Интихоби шакли идораи президентӣ ва эълони сохтори демократӣ заминаеро фароҳам овард, ки тамоми қувваҳои сиёсӣ ба як созиш ва Созишномаи умумии истиқрори сулҳ ва созгории миллӣ даст ёбанд. Конститутсия нишон дод, ки халқи Тоҷикистон дорои маданияти баланди сиёсӣ буда, метавонад дар лаҳзаҳои тақдирсоз муттаҳид шавад.
Чаро мо Конститутсияро Қонуни Асосӣ мегӯем?
Шарҳи илмии ин мафҳум дар он аст, ки Конститутсия дар низоми ҳуқуқии кишвар эътибори олии ҳуқуқӣ ва қувваи мустақими амал дорад. Ин маънои онро дорад, ки:
- Ҳеҷ як қонун, қарор, фармон ва ё ҳуҷҷати зерқонунии дигари мақомоти давлатӣ наметавонад ба моддаҳо ва принсипҳои Конститутсия зид бошад. Дар сурати пайдо шудани чунин зиддият, Конститутсия қувваи ҳуқуқии худро нигоҳ медорад ва қонуни зиддиконститутсионӣ беэътибор дониста мешавад.
- Он таҳкурсии устуворест, ки тамоми кодексҳо ва қонунҳои соҳавӣ дар заминаи он сохта мешаванд. Агар низоми ҳуқуқиро ба шохаҳои як дарахти бузург монанд кунем, Конститутсия тана ва решаи ҳамон дарахт аст.
- Барои ҳифзи ҳуқуқҳои худ шаҳрвандон метавонанд мустақиман ба бандҳои Конститутсия такя кунанд, ҳатто агар қонуни соҳавии мушаххас онро ҳанӯз пурра фаро нагирифта бошад.
Дар ин замина бояд қайд намуд, ки мазмун ва ҷавҳари башардӯстонаи ин Қонуни Асосӣ дар моддаи 5 ба таври қатъӣ чунин сабт ёфтааст:
«Инсон, ҳуқуқ ва озодиҳои он арзиши олии қонунгузорӣ мебошанд. Барои ҳаёт, қадр, номус ва дигар ҳуқуқҳои фитрии инсон шароит фароҳам овардан вазифаи асосии давлат аст».
Истифодаи калимаи «фитрӣ» (ҳуқуқҳои табиӣ) аҳамияти калони илмӣ дорад. Он нишон медиҳад, ки давлати мо ҳуқуқи инсон ба ҳаёт, озодӣ ва дахлнопазириро на ҳамчун як «тӯҳфа», балки ҳамчун ҳуқуқи аз модарзод ба инсон тааллуқдошта эътироф мекунад. Ин принсипи мактаби ҳуқуқи табиӣ мебошад, ки заминаи устувори ҷомеаи шаҳрвандиро ташкил медиҳад. Конститутсияи мо тақсимоти ҳокимиятро ба се шоха (қонунгузор, иҷроия ва судӣ) кафолат дода, заминаи устувори давлати ҳуқуқбунёдро гузошт, ки дар он қонун барои ҳама баробар аст.
Мутафаккирон ва файласуфони бузурги ҷаҳонӣ дар давраҳои гуногуни таърихӣ ҳамеша дар ҷустуҷӯи низоми комили ҷомеаи одилона буданд ва ҳамагӣ ба хулосае омаданд, ки танҳо Қонуни Асосии устувор метавонад инсониятро аз худсариву бенизомӣ ҳифз кунад.
Файласуфи бузурги замони қадим Аристотел (Арасту) дар асари худ «Сиёсат» аҳамияти волоияти қонунро барои ҷомеа чунин шарҳ дода буд:
«Қонун бояд бар ҳама ҳукмрон бошад, мақомоти сиёсӣ ва шаҳрвандон бояд танҳо дар доираи он амал кунанд, зеро қонун ин ақли аз эҳсосот покшуда аст».
Дар давраи Эҳё ва Маорифпарварӣ, ҳуқуқшинос ва файласуфи машҳури фаронсавӣ Шарл Луи Монтескё назарияи тақсимоти ҳокимиятро такмил дода, навишта буд:
«Озодӣ ин ҳуқуқи иҷро кардани ҳама он чизест, ки қонун иҷозат медиҳад. Агар шаҳрванд тавонад он чизеро, ки қонун манъ кардааст, иҷро кунад, он гоҳ озодӣ аз байн меравад, зеро дигарон низ дорои ҳамин гуна ҳуқуқ хоҳанд шуд».
Файласуф ва иқтисоддони машҳури инглис Ҷон Локк бар он назар буд, ки ҳадафи асосии қонун на нест кардан ё маҳдуд кардани озодӣ, балки ҳифз ва васеъ намудани он, аз ҷумла ҳифзи амвол ва заҳмати иқтисодии шаҳрвандон аст. Ӯ таъкид мекард:
«Дар куҷое ки қонун нест, дар он ҷо озодӣ ҳам нест. Зеро озодӣ — ин озод будан аз фишору зӯроварии дигарон аст, ки ин ҳолат дар набудани қонун имконнопазир мебошад».
Конститутсияи Тоҷикистон маҳз ҳамин сарҳадҳои озодиро муайян кард, то озодии як нафар боиси поймолшавии ҳуқуқи нафари дигар нагардад ва волоияти қонун дар ҷомеа ба таври табиӣ таъмин бошад.
Бояд қайд намуд, ки Конститутсия танҳо кафолати амнияти ҷисмонӣ ва ҳуқуқҳои сиёсии мо нест, балки он заминаи асосии рӯзгори орому осуда ва рушди иқтисодии ҳар як оила мебошад. Моддаи 1-уми Конститутсия Тоҷикистонро давлати соҳибихтиёр, демократӣ, ҳуқуқбунёд, дунявӣ ва иҷтимоӣ эълон мекунад.
Мафҳуми «давлати иҷтимоӣ» маънои онро дорад, ки давлат сиёсати худро баҳри фароҳам овардани шароити мусоид барои зиндагии шоиста ва шукуфоии озоди инсон нигаронидааст. Ин кафолат медиҳад, ки:
- Ҳар як шаҳрванд ҳуқуқ ба меҳнат, интихоби касб, ҳифзи меҳнат ва таъминоти иҷтимоӣ дар вақти пиронсолӣ, беморӣ ва маъюбиро дорад.
- Давлат баробарии шаклҳои гуногуни моликият, аз ҷумла моликияти хусусиро кафолат медиҳад, ки ин заминаи рушди соҳибкорӣ ва сармоягузорист.
- Хизматрасонии ройгони тиббӣ дар муассисаҳои давлатӣ ва таҳсили ройгони умумӣ дар мактабҳо ба роҳ монда шудааст.
Маҳз натиҷаи амалӣ шудани бандҳои иқтисодӣ ва иҷтимоии Қонуни Асосӣ аст, ки мо соҳиби кору тиҷорати шахсӣ мешавем, маошу нафақа мегирем ва ё аз хизматрасонии тиббиву маориф истифода мебарем. Махсусан ҳамин заминаи устувори ҳуқуқӣ имкон дод, ки дар кишвар сатҳи камбизоатӣ дар се даҳсолаи охир ба таври чашмрас коҳиш ёфта, даҳҳо лоиҳаҳои бузурги зерсохторӣ, энергетикӣ ва иҷтимоӣ амалӣ гарданд.
Маврид ба зикр аст, ки мақомоти Ваколатдор оид ба ҳуқуқи инсон дар Ҷумҳурии Тоҷикистон дар низоми институтҳои демократии Тоҷикистон нақши калидиро мебозад. Ин ниҳод, ки худаш маҳсули рушди конститутсионӣ ва ислоҳоти ҳуқуқии кишвар аст, дар хулосаҳои таҳлилии худ ҳамеша таъкид мекунад, ки Конститутсия на танҳо як ҳуҷҷати олии сиёсӣ, балки сипари ҳаррӯзаи ҳифзи манфиатҳои шаҳрвандон мебошад.
Аз нигоҳи мақомоти Ваколатдор оид ба ҳуқуқи инсон, рушди ҷомеа ба се принсипи асосӣ вобаста аст:
1. Фарҳанги ҳуқуқии шаҳрвандон: Сатҳи устувории иқтисодӣ ва адолати иҷтимоӣ мустақиман ба он вобаста аст, ки шаҳрвандон то куҷо ҳуқуқҳои худро медонанд ва барои ҳифзи қонунии онҳо кӯшиш мекунанд.
2. Масъулияти мақомот: Вақте мақомоти давлатӣ ӯҳдадориҳои худро дар доираи қатъии Конститутсия иҷро мекунанд, низоми ҳифзи ҳуқуқ ба таври худкор, шаффоф ва самаранок кор мекунад.
3. Баробарӣ ва пешгирии бенизомӣ: Омбудсмен бар он назар аст, ки риояи устувори қонунгузории конститутсионӣ кафолати асосии таъмини баробарии гендерӣ, ҳифзи ҳуқуқи кӯдакон, маъюбон ва қадру номуси инсон мебошад. Ин сипар ҷомеаро аз ҳар гуна қонуншиканиву бенизомӣ ва таҳдидҳои берунаву дохилӣ эмин медорад.
Дар ниҳоят мехостам қайд намоям, ки Конститутсия на танҳо барои ҳуқуқшиносон, судяҳо ва сиёсатмадорон, балки барои ҳар як сокини Ҷумҳурии Тоҷикистон ва шаҳрвандони бурунмарзиамон мебошад. Хондан, донистан ва эҳтироми он нишонаи фарҳанги баланди шаҳрвандӣ ва эҳтиром ба худ ва ба ояндаи Ватан мебошад. Зеро ҷомеае, ки ӯҳдадориҳои иҷтимоию ҳуқуқии худро дарк мекунад ва қонунро сарчашмаи пешрафт медонад, ҳеҷ гоҳ ба шикаст рӯбарӯ нахоҳад шуд.
Иди Қонуни Асосӣ, иди амният, суботи иқтисодӣ ва ояндаи дурахшони Тоҷикистони азиз муборак бошад!

Довудов М. Р.









